Tham dự hội thảo FAO-TEI khu vực châu Á - Thái Bình Dương với chủ đề “Hướng tới lộ trình chung của khu vực châu Á - Thái Bình Dương về chuỗi giá trị nông sản có thể truy xuất nguồn gốc, không gây mất rừng”

Ông Nguyễn Văn Diện, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, khẳng định Việt Nam sẽ tiếp tục đồng hành cùng các đối tác quốc tế và các quốc gia trong khu vực trên tinh thần hợp tác, minh bạch và trách nhiệm, hướng tới xây dựng châu Á – Thái Bình Dương trở thành hình mẫu về chuỗi giá trị nông sản bền vững, góp phần bảo vệ tài nguyên rừng, nâng cao sinh kế và thực hiện các cam kết toàn cầu. Ông Vinod Ahuja, Trưởng Đại diện FAO tại Việt Nam cho rằng hệ thống truy xuất nguồn gốc có thể giúp gắn kết bảo vệ rừng với các chuỗi giá trị nông nghiệp minh bạch và bền vững hơn, nhưng cần được thiết kế phù hợp với ưu tiên quốc gia và phải mang lại lợi ích thực chất cho nông hộ, thay vì chỉ đáp ứng yêu cầu thị trường. Ông Cyril Loisel, đại diện Phái đoàn Liên minh châu Âu (EU) tại Việt Nam, nhấn mạnh tính chất hợp tác của quá trình chuyển đổi. Quá trình chuyển đổi sang chuỗi giá trị không gây mất rừng và các hệ thống truy xuất nguồn gốc công, một trong những chủ đề trọng tâm của hội thảo, không thể đạt được bởi một chủ thể đơn lẻ mà đòi hỏi hành động tập thể xuyên biên giới và xuyên ngành.

Bà Sheila Wertz-Kanounnikoff, Cán bộ Lâm nghiệp cấp cao của Văn phòng FAO khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đã phác họa vai trò then chốt của khu vực. Châu Á - Thái Bình Dương là một khu vực chiếm 43% tổng diện tích đất nông nghiệp và tạo ra hơn 50% sản lượng nông nghiệp toàn cầu; đây cũng là khu vực tạo việc làm lớn nhất, mang lại thu nhập cho hơn 40% dân số ở châu Á và gần 20% ở Thái Bình Dương, với hơn 380 triệu nông hộ nhỏ phụ thuộc vào nông nghiệp. Trong khi đó, rừng che phủ khoảng 21% tổng diện tích đất của khu vực và hỗ trợ sản xuất nông nghiệp thông qua điều hòa khí hậu, điều tiết nguồn nước, bảo vệ đất, kiểm soát sâu bệnh và thụ phấn. Dù tốc độ mất rừng đang giảm, khu vực vẫn chiếm tới 23% diện tích rừng bị mất trên toàn cầu, trong đó mở rộng đất canh tác được xác định là nguyên nhân hàng đầu.

Trên cơ sở đó, FAO đề xuất cách tiếp cận “cây giải pháp” (Solutions-tree) với sáu chuyển dịch hệ thống nhằm tách rời tăng trưởng nông nghiệp khỏi mất rừng, từ tăng cường quản trị đất đai, mở rộng mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững, thúc đẩy tiêu dùng và thương mại có trách nhiệm, tạo động lực khuyến khích để duy trì tính toàn vẹn của rừng, tăng cường khả năng sẵn có và sử dụng dữ liệu để đưa ra quyết định sáng suốt hơn và cải thiện sinh kế nông thôn và thúc đẩy công bằng, hòa nhập.

Với chủ đề trọng tâm về hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia, ông Bjorn Dupong, chuyên gia Ngăn chặn mất rừng của FAO, cho biết hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia là một khung thể chế, pháp lý, kỹ thuật và vận hành do Nhà nước quản lý, cho phép theo dõi hàng hóa và thông tin liên quan xuyên suốt các khâu sản xuất, chế biến và phân phối. Theo ông, điểm khác biệt hiện nay là các chính phủ đang chuyển từ hệ thống truy xuất nguồn gốc tư nhân sang hệ thống công nhằm chứng minh sản phẩm hợp pháp và không gây mất rừng. Cách tiếp cận này giúp giảm tình trạng hạ tầng chồng chéo, giảm gánh nặng báo cáo cho nông dân, tăng quyền sở hữu dữ liệu của người sản xuất và mở rộng vai trò của hệ thống phục vụ quản lý nhà nước. Tuy nhiên, FAO nhấn mạnh hệ thống chỉ phát huy hiệu quả nếu được thiết kế phù hợp; ngược lại có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ và loại trừ các hộ sản xuất nhỏ khỏi chuỗi cung ứng.

Ngoài ra, các phiên trình bày của các chính phủ đã mang đến bức tranh đa dạng về kinh nghiệm quốc gia. Việt Nam chia sẻ về Cơ sở dữ liệu vùng trồng và Hệ thống truy xuất nguồn gốc phục vụ tuân thủ EUDR. Hệ thống do Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật chủ trì phối hợp phát triển, hiện đang vận hành thử nghiệm với phiên bản thí điểm, bao phủ nhiều mặt hàng như cà phê, cao su thiên nhiên, mắc ca, ca cao trên phạm vi toàn quốc và tham gia trên cơ sở tự nguyện. Từ tháng 01/2024, phiên bản thí điểm đã được triển khai tại Lâm Đồng và Đắk Lắk, với hơn 151.000 ha vùng trồng cà phê được lập bản đồ và ghi nhận. Hệ thống tích hợp ba cấu phần cốt lõi gồm cơ sở dữ liệu vùng trồng cà phê, cơ sở dữ liệu rừng theo EUDR và hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Bên cạnh đó, đại diện Thái Lan chia sẻ hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia bao gồm 5 thành phần: Đăng ký nông hộ, Lập bản đồ Lô đất và Định vị địa lý, Truy xuất nguồn gốc chuỗi cung ứng, Xác minh và đánh giá rủi ro, và Giám sát Báo cáo và tuân thủ. Đại diện Indonesia chia sẻ định hướng chính sách về truy xuất nguồn gốc và tính hợp pháp trong chuỗi cung ứng ngành trồng trọt, coi tính bền vững và truy xuất nguồn gốc là yêu cầu không thể thương lượng trong tiến trình hướng tới Tầm nhìn Indonesia 2045.

Trong phiên thảo luận bàn tròn về ý nghĩa của việc phát triển hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia, các đại diện từ Hiệp hội các quốc gia sản xuất cao su thiên nhiên (ANRPC), Hội đồng các quốc gia sản xuất dầu cọ, tổ chức AGRIAC và FAO đã cùng trao đổi về những cơ hội và thách thức trong triển khai. Xuyên suốt sự kiện, các đại biểu tập trung vào giải pháp thực tiễn nhằm củng cố chuỗi giá trị của các mặt hàng có nguy cơ gây mất rừng cao, đồng thời giảm áp lực lên rừng, với sự chú trọng đặc biệt tới vai trò của các hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia trong bảo tồn rừng và phát triển nông thôn.

Trên cơ sở các phiên thảo luận, đối thoại hướng tới xây dựng một lộ trình chung của khu vực, dự kiến xác định các lĩnh vực ưu tiên cho hợp tác như sự tham gia của nông hộ, các mô hình sản xuất bền vững, nguồn cung ứng có trách nhiệm, tính nhất quán trong chính sách, hệ thống dữ liệu và tài chính. Về cơ chế triển khai, các đề xuất được đưa ra ở cả cấp khu vực (thiết lập nhóm công tác theo chủ đề, tổ chức hội thảo trực tuyến, đào tạo nâng cao năng lực và các sự kiện thường niên) và cấp quốc gia, địa phương (xây dựng kế hoạch hành động, thiết lập nền tảng đa bên, chỉ định đầu mối điều phối lộ trình).

Đáng chú ý, trong khuôn khổ Chương trình tích hợp SEAP Forests thuộc Quỹ Môi trường Toàn cầu GEF8 (giai đoạn 2025–2031), FAO và các đối tác đã thống nhất thành lập một nền tảng hàng hóa bền vững mới cho khu vực châu Á - Thái Bình Dương, có thể trở thành phương tiện hỗ trợ triển khai lộ trình ở cấp khu vực.

Với vai trò nước chủ nhà, Việt Nam đã tổ chức chuyến thăm thực địa tới một cơ sở chế biến cà phê, mang đến cho đại biểu góc nhìn thực tế về vận hành chuỗi giá trị.